नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ केवल एउटा राजनीतिक दलका शीर्ष नेता मात्र नभई एउटा सिङ्गो ऐतिहासिक युगका मुख्य संवाहक हुन्। वि.सं. २०५२ सालमा सुरु भएको सशस्त्र द्वन्द्वको कमान्ड सम्हाल्दै परम्परागत सामन्ती राज्य संरचनालाई चुनौती दिएर खुला शान्तिपूर्ण राजनीतिमा अवतरण गर्नु विश्व इतिहासमै एक दुर्लभ परिघटना मानिन्छ।वि.सं. २०६२/६३ को जनआन्दोलन, शान्ति प्रक्रिया, संविधानसभा र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनासम्मका प्रत्येक निर्णायक राजनीतिक मोडमा प्रचण्डको भूमिका निर्णायक रहिआएको छ।

१. नयाँ व्यवस्थाको सुरुआत

नेपालमा राजतन्त्र हटाएर संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना गर्ने, धर्मनिरपेक्षता संस्थागत गर्ने र राज्यको पुनर्संरचना गर्ने मुख्य एजेन्डा प्रचण्डकै वैचारिक पहलमा उठेका थिए। दशकौँसम्म एकात्मक शासन प्रणालीमा चलेको मुलुकमा यी मुद्दाहरू सुरुमा असम्भव र अव्यावहारिक जस्ता देखिन्थे।तर, प्रचण्डले आफ्नो सशस्त्र आन्दोलन र त्यसपछिको राजनीतिक सम्झौतामार्फत यी मागहरूलाई देशको मूल राजनीतिक मुद्दा बनाए। तत्कालीन संसद्वादी दलहरूलाई राजतन्त्रविरुद्ध गोलबन्द गर्दै गणतन्त्रको साझा विन्दुमा ल्याउनु उनको सबैभन्दा ठूलो ऐतिहासिक सफलता थियो, जसले नेपालको शासन प्रणालीलाई आधुनिक युगमा प्रवेश गरायो।

२. सफल शान्ति सम्झौता

विश्वभरिका सशस्त्र विद्रोहहरूको इतिहास हेर्ने हो भने अधिकांश विद्रोही समूहहरू या त राज्यको चरम सैन्य दमनमा समाप्त भएका छन्, या अनन्त गृहयुद्धमा फसेका छन्। तर, प्रचण्डले १० वर्ष लामो सशस्त्र युद्धलाई अत्यन्त परिपक्व र सुझबुझपूर्ण तरिकाले शान्तिपूर्ण अवतरण गराए।वि.सं. २०६२ को १२ बुँदे समझदारी र २०६३ को विस्तृत शान्ति सम्झौतामार्फत हजारौँ लडाकु र हतियारलाई लोकतान्त्रिक प्रणालीभित्र व्यवस्थापन गरियो। जनमुक्ति सेनालाई नेपाली सेनामा समायोजन गराएर हतियारको राजनीति सधैंका लागि बन्द गराउनु विश्वकै लागि एक उदाहरणीय र अनुकरणीय शान्ति प्रक्रिया मानिन्छ।

३. सबै वर्गको सहभागिता

प्रचण्डको राजनीतिक आन्दोलनले नेपाली समाजको पिँधमा रहेका नागरिकलाई राज्यको मूलधारमा ल्याउने ऐतिहासिक काम गर्‍यो। महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम र पिछडिएको क्षेत्रका समुदायलाई अधिकारसम्पन्न बनाउन उनले निरन्तर आवाज उठाए।संसद र नीति निर्माण तहमा महिलाहरूको ३३ प्रतिशत सुनिश्चित प्रतिनिधित्व तथा निजामती सेवा र सुरक्षा निकायमा समानुपातिक समावेशी व्यवस्था उनकै वैचारिक अडानका कारण सम्भव भएको हो। यसले सिंहदरबारको शक्तिलाई गाउँ-गाउँका सीमान्तकृत समुदायसम्म पुर्‍याउन मद्दत गर्‍यो।

४. गतिशील नेता

प्रचण्ड कुनै पनि जड वा पुरानो कम्युनिस्ट सिद्धान्तमा मात्र टाँसिएर बसेनन्। बदलिँदो राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनलाई बुझेर सोही अनुसार आफ्नो कार्यदिशा परिमार्जन गर्ने लचकता उनमा देखिन्छ।भूमिगत युद्धको कमान्डरबाट खुला प्रतिस्पर्धात्मक बहुदलीय लोकतन्त्र, आवधिक निर्वाचन, मानवअधिकार र विधिको शासनलाई सहर्ष स्वीकार गर्नु उनको उच्च अनुकूलन क्षमताको प्रमाण हो। समयको माग अनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्न सक्ने यही गुणले उनलाई दशकौँसम्म राष्ट्रिय राजनीतिको अग्रभागमा टिकाइराखेको छ।

५. सहकार्यको संस्कृति

प्रचण्डको अर्को मुख्य सबल पक्ष आफ्ना कट्टर विरोधी दलहरूसँग पनि संवाद र सहकार्यको ढोका कहिल्यै बन्द नगर्नु हो। नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले वा मधेस केन्द्रित दलहरू—जस्तोसुकै फरक विचार बोक्ने शक्तिहरूसँग पनि उनी संकटका बेला साझा विन्दु खोज्न अघि सर्छन्।वि.सं. २०६२ मा गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको ऐतिहासिक सहकार्यदेखि संविधान निर्माणसम्म उनले देखाएको समन्वयकारी भूमिका उल्लेखनीय छ। उनी निषेधको राजनीति भन्दा संवाद र सहमतिमार्फत निकास निकाल्न सधैं तत्पर रहन्छन्।

६. प्रभावशाली वाक्–कला

प्रचण्ड आम नागरिकसँग सीधा संवाद गर्न सक्ने असाधारण वाककला भएका नेता हुन्। जटिलभन्दा जटिल राजनीतिक, कानुनी वा दार्शनिक विषयहरूलाई पनि जनसाधारणले सहजै बुझ्ने सरल, स्पष्ट र ओझिलो भाषामा प्रस्तुत गर्न सक्ने क्षमता उनीसँग छ।जनसभाहरूमा उनका भाषणले कार्यकर्ता र सर्वसाधारणमा नयाँ ऊर्जा, उत्साह र भरोसा जगाउने काम गर्छ। तात्कालिक माहोल र जनभावनालाई तुरुन्तै समातेर अभिव्यक्ति दिन सक्ने कलाले उनलाई सधैं आकर्षक जननेताका रूपमा स्थापित गरेको छ।

७. जोखिम माेल्ने क्षमता

राजनीतिमा जोखिम उठाउन र ठूला निर्णय लिन प्रचण्ड कहिल्यै हच्किँदैनन्। सुरक्षित घेरामा बसेर अनिर्णयको बन्दी बन्नुभन्दा देशलाई निकास दिन नयाँ बाटो रोज्ने हिम्मत उनी राख्छन्। भूमिगत अवस्थाबाट खुला राजनीतिमा आउने निर्णय, आफ्ना लडाकु शिविर खाली गरेर चुनाव लड्ने निर्णय वा दोस्रो संविधानसभाबाट सम्झौता गरेर संविधान जारी गर्ने कदम—यी सबै प्रचण्डले मोलेका ठूला राजनीतिक जोखिम थिए। यस्तो साहसिक कदमले नै मुलुकलाई अनिश्चितताबाट जोगाएर नयाँ दिशा दिएको छ।

८. संविधानकाे नेतृत्व

वि.सं. २०७२ मा नयाँ संविधान जारी गर्ने बेला प्रचण्डले देखाएको लचकता नभएको भए नेपालमा संविधानसभाबाट संविधान बन्ने ऐतिहासिक अवसर गुम्न सक्थ्यो। पहिलो संविधानसभा विघटनपछि दोस्रो संविधानसभामा आफ्नो दल तेस्रो शक्तिमा खुम्चिँदा पनि उनले प्रक्रियालाई भाँड्न खोजेनन्।आफ्ना पुराना अडानहरू (जस्तै प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी राष्ट्रपति) लाई थाती राखेर भए पनि उनले १६ बुँदे सहमति गरी संविधान निर्माणको बाटो खोले। दलीय स्वार्थभन्दा माथि उठेर देशलाई संवैधानिक निकास दिन उनले खेलेको सम्झौतापरक भूमिका ऐतिहासिक मानिन्छ।

९. राम्रा कामकाे सुरुआत

प्रधानमन्त्रीका रूपमा गरेका विभिन्न कार्यकालहरूमा प्रचण्डले केही दूरगामी र सकारात्मक कामहरूको थालनी गरे। दैनिक १८ घण्टासम्मको लामो लोडसेडिङ अन्त्य गरी देशलाई उज्यालो बनाउने ठोस प्रशासनिक इच्छाशक्ति उनकै दोस्रो कार्यकालमा देखियो।मध्यपहाडी लोकमार्ग, उत्तर-दक्षिण करिडोर जस्ता राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरूलाई तीव्रता दिने काम भयो। त्यस्तै, ठूला भ्रष्टाचार काण्डहरूको निष्पक्ष छानबिन सुरु गराएर कानुनी राज्य र सुशासनको प्रत्याभूति गराउन उनले महत्त्वपूर्ण अग्रसरता देखाए।

१०. छिमेकीसँग राम्रो सम्बन्ध

नेपालको संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थालाई बुझेर दुई ठूला छिमेकीहरू—भारत र चीन—दुवैसँग सन्तुलित र व्यावहारिक सम्बन्ध राख्न प्रचण्ड सफल भएका छन्। विगतको तीतो यथार्थलाई बिर्सिएर उनले भारतसँग आर्थिक साझेदारी, विद्युत् व्यापार र सीमा समस्या समाधानमा कूटनीतिक संवाद अघि बढाए।चीनसँगको पारवहन सम्झौता र पूर्वाधार विकासमा साझेदारी गरेर नेपाललाई भूपरिवेष्ठितबाट ‘भूजडित’ बनाउने दिशामा पहल गरे। नेपाल दुई छिमेकीबीचको विवादको थलो नभई गतिशील आर्थिक पुल बन्नुपर्छ भन्ने उनको सोच परिपक्व छ।

११. गल्ती स्वीकार्ने बानी

दक्षिण एसियाली राजनीतिमा नेताहरूले आफूलाई सधैं निर्दोष देखाउने प्रवृत्ति हुन्छ, तर प्रचण्ड यसमा फरक देखिन्छन्। उनी आफ्ना कमजोरी, राजनीतिक त्रुटि र विगतका सीमाहरू सार्वजनिक मञ्चमै खुला रूपमा स्वीकार गर्ने गर्छन्।पार्टी विभाजनका कमजोरीहरू, जनअपेक्षा अनुसार काम गर्न नसकेका पक्षहरू वा रणनीतिक भूलहरूलाई जनतासामु उभिएर आत्मसमीक्षा गर्ने साहस उनी राख्छन्। यो बानीले उनलाई दम्भी शासक भन्दा बढी मानवीय, सरल र जनतासँग जोडिएको नेता बनाउँछ।

१२. सधैं चर्चाको केन्द्र

शान्ति प्रक्रिया सुरु भएदेखि अहिलेसम्म नेपाली राजनीतिको हरेक सत्ता समीकरण र नीतिगत बहस प्रचण्डकै वरिपरि घुमिरहेको छ। संसदमा आफ्नो पार्टी पहिलो होस् वा तेस्रो, सरकार निर्माण वा राजनीतिक गतिरोध अन्त्य गर्न उनको भूमिका सधैं अपरिहार्य रहन्छ।उनी राजनीतिलाई गतिशील बनाइराख्न सक्ने असाधारण राजनीतिक प्रभाव भएका नेता हुन्। सबै राजनीतिक शक्तिहरू कुनै न कुनै विन्दुमा प्रचण्डसँगै छलफल गर्न बाध्य हुनुले उनको राजनीतिक अपरिहार्यतालाई पुष्टि गर्छ।

१३. संकट झेल्ने क्षमता

प्रचण्डको राजनीतिक यात्रा कहिल्यै सहज रहेन। पार्टीभित्रका पुराना र प्रभावशाली सहयात्रीहरूले पार्टी छोडेर जाँदा तथा पार्टी पटक-पटक फुट्दा पनि उनी कहिल्यै विचलित भएनन्। जस्तोसुकै ठूलो आन्तरिक विद्रोह, घेराबन्दी र प्रतिकूल परिस्थिति आइपर्दा पनि उनले धैर्यपूर्वक पार्टी संरचनालाई पुनर्गठित गरे।कार्यकर्ताहरूको मनोबल उकास्दै आन्दोलनलाई फेरि राष्ट्रिय राजनीतिको अग्रभागमा बचाइराख्ने उनको संकट व्यवस्थापन कला निकै प्रशंसनीय छ।

१४. उत्पादनका लागि अभिप्रेरित

राजनीतिक अधिकार प्राप्तिको चरण पूरा भइसकेपछि अबको मुख्य कार्यभार आर्थिक समृद्धि र समाजवादउन्मुख अर्थतन्त्र निर्माण हुनुपर्छ भन्ने विचार प्रचण्डले नै अघि सारे। केवल राजनीतिक भाषणमा सीमित नभई कृषिमा आधुनिकीकरण, आन्तरिक रोजगारी सिर्जना, जलविद्युत् उत्पादन र निर्यात, तथा घरेलु उद्योगको विकासमा उनको पछिल्लो समय विशेष जोड रहँदै आएको छ। देशलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर नबनाएसम्म लोकतन्त्र बलियो हुन सक्दैन भन्ने उनको व्यावहारिक बुझाइ छ।

१५. कहिल्यै नथाक्ने ऊर्जा

प्रचण्डको व्यक्तिगत जीवन अत्यन्त कठिन पारिवारिक वियोग र संघर्षहरूले भरिएको छ। भूमिगत जीवनका जोखिमहरूका साथै छोरा प्रकाश दाहाल, छोरी ज्ञानु दाहाल र पत्नी सीता दाहालको असामयिक निधनजस्ता अपूरणीय बज्रपातहरू उनले व्यहोरे। सामान्य मानिस यस्ता गम्भीर वियोग र चौतर्फी दबाबले राजनीतिबाटै पलायन हुनसक्ने अवस्थामा पनि प्रचण्डले अदम्य आत्मबल र धैर्यता देखाए।जीवनको सातौं दशकमा पनि बिहानदेखि रातिसम्म अनवरत खटिने, नयाँ पुस्तासँग निरन्तर संवाद गर्ने र सधैं आशावादी रहने उनको ऊर्जा साँच्चै प्रेरणादायी छ।प्रचण्ड पुराना सामन्ती संरचना भत्काएर नयाँ समावेशी नेपालको आधारशिला तयार पार्ने एक साहसी नेता हुन्। हतियारको राजनीतिबाट सुरु भएको उनको यात्राले आज लोकतान्त्रिक संविधान, सामाजिक न्याय र समृद्धिको बाटो समातेको छ।समय अनुसार बदलिने लचकता, संवादमार्फत साझा सहमति खोज्ने क्षमता र कहिल्यै हरेस नखाने अदम्य आत्मबलजस्ता विशेषताहरूले नै उनलाई नेपाली राजनीतिमा एक प्रभावशाली र रूपान्तरणकारी नेताका रूपमा स्थापित गरेका छन्।