आधुनिक कुखुरापालनमा दानाको भूमिका करिब ७० प्रतिशत रहन्छ। नेपालमा व्यावसायिक कुखुरापालन सुरु भएसँगै उल्लेख्य मात्रामा दाना उद्योग स्थापना भए, जसले कुखुराको दानामा देशलाई आत्मनिर्भर बनाएको छ। तर, दानाका कच्चा पदार्थ—विशेष गरी भटमास र पिना—अझै ठूलो मात्रामा आयात गर्नुपर्ने बाध्यता रहेको छ।

नेपाल दाना उद्योग संघका अध्यक्ष उमेशचन्द्र सापकोटाका अनुसार, हाल दैनिक १० हजार मेट्रिक टन उत्पादन क्षमता भएका उद्योगहरूले करिब ३ हजार ५०० मात्र उत्पादन गरिरहेका छन्। उद्योगहरूले पूर्ण क्षमताअनुसार उत्पादन गर्न नसक्नुको मुख्य कारण बजारको माग घट्नु, पोल्ट्री वृद्धिदर सुस्त हुनु र युवा पलायन रहेको उनले बताए।

सापकोटाले टाइम्ससँग टेलिफोनमार्फत जानकारी दिँदै भने, “सन् २००० देखि नेपालमा पोल्ट्रीको उत्पादन वार्षिक ५ प्रतिशतले वृद्धि हुँदै आएको थियो। तर सन् २०१९ मा कोरोनाभाइरस महामारीपछि मासु उपभोगमा परिवर्तन भयो र पछिल्लो ६ वर्षमा वृद्धिदर सुस्त रह्यो। लगानी वृद्धि भए पनि खपत बढेन, जसले दाना उद्योगमा समस्या सिर्जना गरेको छ।”

नेपालमा हाल १२० दाना उद्योग सञ्चालनमा छन्। यी उद्योगहरूले कुखुरालाई आवश्यक पर्ने दानाको १०० प्रतिशत उत्पादन गरिरहेका छन्। तर गाईवस्तुको दानामा भने अझै आयातमा निर्भर रहनुपरेको छ। सापकोटाले भने, “यदि सरकारले भटमास आयातमा भन्सारदर घटाउने हो भने गाईवस्तुको दानालाई पनि नेपालमै उत्पादन गर्न सकिन्थ्यो। यसले दीर्घकालीन रुपमा दाना उद्योगलाई थप मजबुत बनाउने थियो।”

उद्योगहरूको उत्पादन क्षमता भए पनि, बजार सानो र प्रतिस्पर्धा तीव्र हुनाले उद्योगले क्षमताभन्दा कम उत्पादन गर्दै आएका छन्। केही उद्योगले आफ्नो क्षमता अनुसार ३० प्रतिशत मात्र उत्पादन गर्दै आएका छन् भने केहीले ९० प्रतिशत उत्पादन गरिरहेका छन्। यसले देखाउँछ कि बजार र मागअनुसार उद्योगले पूर्ण उत्पादन गर्न सकेको छैन।

दानाको मुख्य कच्चा पदार्थ भटमास र पिनासँगै सहायक कच्चा पदार्थ, भिटामिन र मिनरल्सको मूल्य वृद्धिले पनि लागत बढाएको छ। सापकोटाले किसानहरूले बारम्बार दानाको मूल्य वृद्धि भएको गुनासो गर्नु अस्वीकार्य रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार, “एक ब्रोइलर कुखुरालाई ५ किलोग्राम दाना खुवाइयो भने ३ किलोग्राम तौल आउँछ। दानाको मूल्य उतारचढावले प्रतिकिलो १–२ रुपैयाँ मात्रै प्रभाव पार्छ। मुख्य समस्या बजारमा भएको अस्थिरता र उद्योगको प्रतिस्पर्धा हो।”

नेपालको दाना उद्योग गुणस्तरमा उच्च छ। भारतीय, चिनियाँ र अमेरिकी उत्पादनसँग तुलना गर्दा नेपालमा उत्पादन हुने दानाको गुणस्तर उस्तै छ। तर कच्चा पदार्थ आयातमा निर्भर रहनु, पोल्ट्री वृद्धिदर सुस्त हुनु र युवा पलायनले उद्योगलाई दबाबमा राखेका छन्।

सापकोटाले यो पनि स्पष्ट पारे कि नेपालमा प्रोटिनजन्य वस्तुको खपत विश्व र एसियाली स्तरभन्दा निकै कम छ। यदि युवाहरूको पलायन रोकियो र खपतमा वृद्धि आयो भने पोल्ट्री र दाना उद्योगको सम्भावना अत्यधिक छ।

उद्योगीहरूले बजार विस्तार, न्यूनतम मार्जिन र बिक्री प्रवद्र्धन मार्फत उपभोक्तालाई लाभान्वित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। सापकोटाले दाना उद्योगमा कार्टेलिङ वा मूल्य नियन्त्रणको सम्भावना नभएको, तर बजार अस्थिरता, कच्चा पदार्थ मूल्य र प्रतिस्पर्धाले उत्पादन क्षमतामा प्रभाव पारेको बताए।

सापकोटाले थपे, “नेपालमा दाना उद्योगले हाल आत्मनिर्भरता हासिल गरेको भए पनि, दीर्घकालीन रूपमा स्थिरता र वृद्धि सुनिश्चित गर्न व्यवस्थापन सुधार, बजार अनुसन्धान र कच्चा पदार्थमा आन्तरिक उत्पादन वृद्धि आवश्यक छ। यदि यी कदम चालिए भने नेपालमा पोल्ट्री र दाना उद्योगको सम्भावना अझै बढी फैलन सक्छ।”

नेपालमा दाना उद्योग अहिले सहानुभूतिपूर्ण चुनौतीको मोडमा छ—उच्च गुणस्तर उत्पादन गर्दै, तर बजार, कच्चा पदार्थ मूल्य र आर्थिक अवस्था सँग जुध्दै। विशेषज्ञका अनुसार, दीर्घकालीन रणनीति, युवा प्रतिस्थापन, र प्रोटिनजन्य उत्पादन खपत वृद्धि बिना, उद्योगले पूर्ण सम्भावना उपयोग गर्न सक्ने छैन।