प्रदीप खनाल : चितवनमा पछिल्लो समय बढेको गैँडाको आक्रमण र मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्वलाई लिएर बहस गर्नुपर्ने भएको छ।  वैज्ञानिक र समुदायमा आधारित दिगो उपायहरूबाट मात्रै त्यसको नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। निकुञ्जमा गैँडाको सङ्ख्या बढे पनि निकुञ्जको क्षेत्रफल सीमित छ। त्यसमाथि गैर रैथाने प्रजातिका झारहरूका कारण जंगलभित्रका घाँसे मैदानहरू नासिँदै गएका छन्।

भित्र पर्याप्त खानेकुरा र खुला चौर नपाएपछि गैँडाहरू आहाराको खोजीमा निकुञ्ज बाहिरका खेतीपाती र गाउँतिर निस्किने गर्छन्। निकुञ्जका विभिन्न क्षेत्रमा वर्षौँ पहिले सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने तारबारहरू लगाइएका रहेछन्। तर, समयमै मर्मत नहुँदा कतिपय ठाउँमा तारहरू भुइँमा लत्रिएका छन्, ब्याट्री तथा मेसिनहरू बिग्रेका छन्, र कतै रुखका हाँगा वा बाढीका कारण पोलहरू ढलेका छन्। करेन्ट प्रवाह नभएपछि गैँडा र हात्तीले ती तारबार सजिलै भत्काएर बस्तीमा पस्ने गरेका छन्। बिग्रेपछि हतपत नबनाउने, वा नबन्ने अवस्था मा अर्को किनी नहाल्ने त यहाँ चलन नै छ। निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्र (Buffer Zone) र मानव बस्तीहरू पहिले गैँडाहरू हिँड्ने प्राकृतिक बाटो (Corridors) मा बनेका छन्। जुन आफ्नो पुरानो बाटो गैँडाहरुले सहजै कहाँ बिर्सन सक्थे र।

मानिसहरू घाँस-दाउरा गर्न वा गाईवस्तु चराउन जंगल र मध्यवर्ती सामुदायिक वनहरूमा जाँदा गैँडासँग जम्काभेट हुन्छ निकुञ्ज र मानव बस्तीको सिमानामा आधुनिक सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने तारबार (Solar fencing) गर्दा गैँडाहरूलाई गाउँ पस्नबाट भौतिक रूपमै रोक्न सकिन्छ। यसका साथै, निकुञ्जभित्रै पर्याप्त घाँसे मैदान र पानीका घोलहरूको व्यवस्थापन गरी उनीहरूलाई प्राकृतिक बासस्थानमै भुलाउने वातावरण बनाउनु पर्छ। बस्ती नजिकका संवेदनशील क्षेत्रहरूमा आधुनिक साइरन र मोबाइल अलर्ट जस्ता पूर्वसूचना प्रणाली जडान गरेर स्थानीयलाई समयमै सचेत गराउन सकिन्छ भने बारम्बार दुःख दिने बढी आक्रामक गैँडाहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर निकुञ्जकै भित्री भाग वा अन्य सुरक्षित क्षेत्रमा स्थानान्तरण गर्नु व्यावहारिक हुन्छ।  गैँडा निकै ठूलो र बलियो वन्यजन्तु हो।

सामान्य झट्का दिने सोलार तारबारलाई कतिपय अवस्थामा गैँडाको बाक्लो छालाले सहन सक्छ। कतिपय अवस्थामा गैँडाहरूले तारबार नभएको खुल्ला सिमाना, खोला वा नदीको किनार (जस्तै राप्ती वा नारायणी नदी) को बाटो प्रयोग गरेर गाउँ पस्ने वैकल्पिक उपाय अपनाउने गर्छन्, जहाँ तारबार लगाउन भौगोलिक रूपमा गाह्रो हुन्छ। भएका तारबारहरू सञ्चालनमा नहुनु, नदीका खुल्ला क्षेत्रबाट गैँडा आउनु र समुदाय स्तरबाट यसको सही रेखदेख हुन नसक्नु हो। यसलाई सुधार्न तारबारसँगै गहिरो खाडल (ट्रेन्च) खन्ने र हेरचाह गर्ने टोली सधैँ सक्रिय हुनुपर्छ निकुञ्ज र मानव बस्तीको सिमानामा आधुनिक सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने तारबार (Solar fencing) गर्दा गैँडाहरूलाई गाउँ पस्नबाट भौतिक रूपमै रोक्न सकिन्छ। वर्षायाममा आउने बाढी, पहिरो र माटो बगेर आउनाले खनिएका खाडलहरू बिस्तारै पुरिँदै जान्छन्।

समयमै सफा वा पुनः उत्खनन (Re-digging) नगरिँदा ती खाडलहरू समथर बन्छन् र गैँडा सजिलै आवतजावत गर्छन्।  यसका साथै, निकुञ्जभित्रै पर्याप्त घाँसे मैदान र पानीका घोलहरूको व्यवस्थापन गरी उनीहरूलाई प्राकृतिक बासस्थानमै भुलाउने वातावरण बनाउनु पर्छ। बस्ती नजिकका संवेदनशील क्षेत्रहरूमा आधुनिक साइरन र मोबाइल अलर्ट जस्ता पूर्वसूचना प्रणाली जडान गरेर स्थानीयलाई समयमै सचेत गराउन सकिन्छ भने बारम्बार दुःख दिने बढी आक्रामक गैँडाहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर निकुञ्जकै भित्री भाग वा अन्य सुरक्षित क्षेत्रमा स्थानान्तरण गर्नु व्यावहारिक हुन्छ।

 • निकुञ्जको विशाल सिमानाका केही संवेदनशील भागहरूमा ट्रेन्च र पर्खाल लगाइए पनि बजेट र जनशक्तिको अभावका कारण सबै क्षेत्रमा यसलाई विस्तार गर्न सकिएको छैन।

• नदीबाट गैँडा निस्किने सम्भावित नाकाहरूमा गैँडाले मन नपराउने र उसको बाक्लो छालालाई पनि बिझाउने खालका तीखा बाक्लो पर्खाल जस्तै  'बायो-फेन्स' (काँडेदार बोटबिरुवा) लगाउन सकिन्छ जस्तै: सिउँडी वा विशेष प्रजातिका काँडा भएका बोटहरू।

• स्याटेलाइट ट्र्याकिङ: बस्ती नजिक बारम्बार आउने मुख्य-मुख्य आक्रामक वा चलाख गैँडाहरूको गलामा जीपीएस कलर (GPS Collar) बाँधिन्छ। निकुञ्ज प्रशासनले कम्प्युटर वा मोबाइल एपमा 'जियो-फेन्सिङ' सेट गर्छ। गैँडाले नदी पार गरेर त्यो डिजिटल सिमाना काट्ने बित्तिकै रेन्जरहरूलाई सन्देश जान्छ र उनीहरू गैँडा गाउँ पस्नु अगावै रोक्न पुग्छन्।

• घरपालुवा हात्तीको प्रयोग, डार्टिङ प्रविधिले बेहोस बनाउने, रेन्जरहरूले गैँडालाई तर्साउन र गाउँबाट टाढा राख्न हवाई फायर (Blank Fire) गर्छन्। यसबाहेक चर्को आवाज निकाकने पटकाहरू, विशेष प्रकारका फ्ल्यासलाइटहरू र साइरनहरूको प्रयोग गरेर वन्यजन्तुलाई नचोट्याई सुरक्षित रूपमा जंगलतर्फ फर्काइन्छ।  यसो गर्दा पनि गैँडाहरु अँध्यारो रात, घना कुहिरो, भौगोलिक विकटता र टोली समयमा पुग्न नसक्दा कतिपय अवस्थामा गैँडाहरू रेन्जरको आँखा छलेर बस्ती वा बजारसम्म आइपुग्छन्। तर बारम्बार रेखदेख उचित मर्मत सम्भार र दक्ष जनशक्तिमा जोड दिन सक्यो भने दीर्घकालीन समाधान गर्न सकिन्छ।