चितवन : बढ्दो जलवायु परिवर्तनका कारण चर्किंदो गर्मी र सुक्दै गइरहेका प्राकृतिक जलस्रोतबीच वन्यजन्तु संरक्षणका लागि चितवनमा नवीन पहल सुरु गरिएको छ। कृत्रिम सिमसार निर्माण तथा सोलार प्रविधिको प्रयोगमार्फत निकुञ्जभित्रको पारिस्थितिक प्रणाली जोगाउने प्रयासले नयाँ दिशा लिएको छ।

वि.सं. २०३० असोज ४ गते स्थापना भएको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालकै पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। बाघ, एकसिंगे गैँडा, जंगली हात्ती लगायतका दुर्लभ वन्यजन्तुको मुख्य बासस्थानका रूपमा परिचित यस क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा पानीको अभाव गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ।

पानीको संकट र नयाँ समाधान

गर्मी बढ्दै जाँदा प्राकृतिक तालतलैया सुक्न थालेपछि वन्यजन्तुहरू पानी खोज्दै मानव बस्ती नजिक पुग्ने जोखिम बढेको छ। यसले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वको सम्भावना पनि बढाएको छ। यही समस्यालाई समाधान गर्न निकुञ्ज प्रशासनले कृत्रिम सिमसार ताल निर्माण कार्य सुरु गरेको हो।

सोलार पम्प प्रविधिको प्रयोग गरी नजिकका जलस्रोतबाट पानी तानेर कृत्रिम तालमा भर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ। यस प्रविधिले सुक्खा मौसममा पनि पानीको निरन्तर आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य राखेको छ। संरक्षण अधिकृत प्रविण पौडेलका अनुसार यो पहल दीर्घकालीन समाधानतर्फको महत्वपूर्ण कदम भएको बताइएको छ, जसले वन्यजन्तुको जीवन रक्षा मात्र नभई जैविक विविधता संरक्षणमा पनि टेवा पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

संरचना र लगानी

चालु आर्थिक वर्षमा सुखीभार पोस्ट नजिक ९७ मिटर लामो र २५ मिटर चौडाइको कृत्रिम पोखरी निर्माण गरिएको छ। करिब ९ लाख रुपैयाँको लागतमा तयार गरिएको उक्त परियोजना तराई भू–परिधि कार्यक्रमसँगको सहकार्यमा सम्पन्न भएको हो।

दुई महिनाअघि सञ्चालनमा आएको यो पोखरी अहिले नै वन्यजन्तुको आकर्षणको केन्द्र बन्न थालेको छ। यसैगरी कसरा क्षेत्र र भिम्ले पोस्ट नजिक पनि सोलारयुक्त पोखरी निर्माण भइसकेका छन्, जसले थप क्षेत्रमा पानीको उपलब्धता बढाउने विश्वास गरिएको छ।

चुनौती अझै बाँकी

नयाँ संरचना निर्माण भइरहे पनि पुराना सिमसार क्षेत्रको संरक्षण भने अझै चुनौतीपूर्ण रहेको छ। नन्द भाउजु ताल र देवी तालजस्ता महत्वपूर्ण सिमसार क्षेत्र बजेट अभावका कारण जोखिममा परेका छन्।

संरक्षण अभावकै कारण लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका तमोर ताल र लामी ताल भने हालै सरसफाइ तथा पुनर्स्थापनामार्फत पुनर्जीवित भएका छन्। यद्यपि, दीर्घकालीन संरक्षणका लागि पर्याप्त स्रोत, बजेट तथा स्पष्ट योजना आवश्यक देखिएको छ।

भविष्यतर्फको संकेत

कृत्रिम सिमसार र सोलार प्रविधिको संयोजनले चितवनमा वन्यजन्तु संरक्षणको क्षेत्रमा नयाँ मोड ल्याएको देखिन्छ। यो मोडेल प्रभावकारी सावित भए अन्य संरक्षित क्षेत्रहरूमा समेत विस्तार गर्न सकिने सम्भावना रहेको छ।

वन्यजन्तु र मानवबीचको द्वन्द्व घटाउँदै जैविक विविधता जोगाउने दिशामा यस्तो पहलले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ।